Współczynnik strat (loss factor) jest parametrem opisującym zdolność materiału lub układu do rozpraszania energii podczas drgań. Określa, jaka część energii mechanicznej zostaje utracona w jednym cyklu drgań wskutek tłumienia.

Parametr ten odgrywa istotną rolę w analizie dynamicznej, analizie harmonicznej oraz modelowaniu tłumienia w metodzie elementów skończonych (MES).

Idea tłumienia energii

Każdy rzeczywisty układ mechaniczny traci energię podczas ruchu lub drgań. Energia ta rozpraszana jest między innymi poprzez:

  • tarcie wewnętrzne materiału,
  • lepkość,
  • tarcie kontaktowe,
  • straty histerezowe,
  • opory powietrza.

W rezultacie amplituda drgań stopniowo maleje.

Definicja współczynnika strat

Współczynnik strat definiuje się jako stosunek:

  • energii utraconej w jednym cyklu drgań,
  • do maksymalnej energii zgromadzonej w układzie podczas tego cyklu.

Im większy współczynnik strat, tym większa zdolność układu do tłumienia drgań.

Straty histerezowe

W wielu materiałach energia tracona jest wskutek histerezy materiałowej.

Oznacza to, że podczas cyklicznego odkształcania:

  • część energii sprężystej nie zostaje odzyskana,
  • energia zamieniana jest na ciepło.

Zjawisko to jest szczególnie istotne dla:

  • gum,
  • elastomerów,
  • materiałów polimerowych,
  • materiałów tłumiących drgania.

Zespolony moduł sprężystości

W analizie harmonicznej tłumienie często opisuje się za pomocą zespolonego modułu sprężystości.

W takim modelu:

  • część rzeczywista odpowiada sztywności materiału,
  • część urojona odpowiada tłumieniu energii.

Współczynnik strat służy do określenia wielkości tej części urojonej.

Zależność od współczynnika tłumienia

Dla drgań harmonicznych współczynnik strat jest powiązany ze współczynnikiem tłumienia względnego.

W przybliżeniu:

η≈2ζ

gdzie:

  • η — współczynnik strat,
  • ζ — względny współczynnik tłumienia.

Wartości dla różnych materiałów

Materiały różnią się zdolnością do rozpraszania energii.

Niski współczynnik strat

Typowy dla:

  • stali,
  • aluminium,
  • żeliwa.

Materiały te dobrze przenoszą drgania i mają niewielkie tłumienie wewnętrzne.

Wysoki współczynnik strat

Typowy dla:

  • gumy,
  • korka,
  • elastomerów,
  • materiałów tłumiących.

Przykładowo:

  • korek: około 0,13–0,17,
  • twarda guma: około 1,0.

Znaczenie praktyczne współczynnika strat

Materiały o wysokim współczynniku strat są często stosowane do:

  • tłumienia drgań,
  • izolacji wibracyjnej,
  • redukcji hałasu,
  • amortyzacji,
  • ochrony konstrukcji przed rezonansami.

Dlatego elementy gumowe są powszechnie stosowane w:

  • zawieszeniach,
  • amortyzatorach,
  • podporach maszyn,
  • izolatorach drgań.

Współczynnik strat w MES

W metodzie elementów skończonych współczynnik strat wykorzystywany jest szczególnie w:

  • analizie harmonicznej,
  • analizie modalnej,
  • analizach NVH,
  • symulacjach drgań,
  • modelowaniu materiałów tłumiących.

Pozwala on uwzględnić rzeczywiste rozpraszanie energii w układzie dynamicznym.

Współczynnik strat (loss factor) - definicja, wartości, znaczenie praktyczne i straty histerezowe
Analiza MES